Ulaştığımız bilgi doğru mu?
Güvenilir mi?
Bilimsel mi?
Kim tarafından, hangi amaçla, hangi bağlamda üretilmiş?
Dijital çağda sağlık bilgisi artık yalnızca hekim odasında, hastanede ya da resmî sağlık kurumlarında dolaşmıyor. Sosyal medyada, haber sitelerinde, video platformlarında, mesajlaşma gruplarında, arama motorlarında ve giderek daha fazla yapay zekâ destekli sistemlerde karşımıza çıkıyor.
Bu nedenle sağlık okuryazarlığı ile medya okuryazarlığını birlikte düşünmek, çağımızın temel akademik ve toplumsal ihtiyaçlarından biri hâline geliyor.
İşte bu ihtiyaca yanıt verme çabasının ürünü olarak hazırladığımız Media and Health Literacy in the Digital Age adlı kitabımız, Anadolu Üniversitesi’nin yeni kurulan ve uluslararası yayınevi statüsüne sahip yayınevi AUPRESS tarafından yayımlandı.
Üstelik AUPRESS’in “1 numaralı eseri” olarak okurla buluştu.
Bu yönüyle kitabımız, yalnızca medya ve sağlık okuryazarlığı alanında hazırlanmış akademik bir çalışma değil; aynı zamanda Anadolu Üniversitesi’nin uluslararası akademik yayıncılık vizyonu açısından da sembolik değeri yüksek bir başlangıç oldu.
Editörlüğünü yürüttüğüm, toplam 17 bölümden oluşan kitabımız, 40 akademisyen ve araştırmacının katkısıyla hazırlandı. Türkiye başta olmak üzere Pakistan, Malezya, Kenya, Kuzey Kıbrıs, Birleşik Krallık, Hollanda, Bosna-Hersek, Amerika Birleşik Devletleri ve İrlanda’dan yazarların katılımıyla gerçek anlamda uluslararası nitelik taşıyan bir yayın ortaya çıktı.
Yazarların kurumsal bağlantıları dikkate alındığında kitapta 10 farklı ülkeden, 20 farklı üniversite ile çeşitli sağlık, araştırma ve uygulama kurumlarından katkı bulunuyor.
KİTAPTA NELER VAR?
Kitabın ilk bölümlerinde medya okuryazarlığı ve sağlık okuryazarlığı kavramsal ve kuramsal yönleriyle ele alınıyor. Medya ve sağlık okuryazarlığının tanımları, tarihsel gelişimi, temel ilkeleri ve dijital çağda nasıl iç içe geçtiği tartışılıyor.
Ardından eleştirel düşünme, doğru bilgiye ulaşma, bilgi kaynaklarını değerlendirme ve sağlık okuryazarlığının Türkiye’deki ve dünyadaki epidemiyolojik görünümü inceleniyor.
Dijital medya ve sağlık bilgisi kitabın ana eksenlerinden birini oluşturuyor. Sosyal medya ortamlarında yanlış bilginin, dezenformasyonun ve manipülasyonun nasıl yayıldığı; dijital sağlık bilgisi ekosisteminin nasıl dönüştüğü; görsel medya içeriklerinin sağlık algısı üzerindeki etkileri ve fotoğraf, video, grafik gibi görsel unsurların sağlık iletişimindeki rolü ayrı bölümlerde ele alınıyor.
Kitapta ayrıca hedef gruplar ve uygulama alanları da ayrıntılı biçimde inceleniyor. Kronik hastalık yönetimi, çocuk sağlığı, ebeveynlerin sağlık bilgisine erişimi, ruh sağlığı ve stigma ile mücadele, yaşlılara yönelik koruyucu sağlık hizmetleri ve dezavantajlı yetişkinlerin sağlık hizmetlerine erişimi gibi konular medya ve sağlık okuryazarlığı bağlamında değerlendiriliyor.
Bunun yanında sağlık teknolojileri, yapay zekâ, büyük veri, mobil sağlık uygulamaları, giyilebilir teknolojiler, dijital sağlık platformları ve geleceğin sağlık iletişimi senaryoları da kitabın önemli başlıkları arasında yer alıyor.
Çünkü dijital çağda sağlık okuryazarlığı artık yalnızca bir broşürü okuyabilmek ya da bir reçeteyi anlayabilmekle sınırlı değil. Kişinin kendi sağlık verisini yorumlayabilmesi, yapay zekâ destekli önerilere eleştirel yaklaşabilmesi, algoritmaların sunduğu bilgiyi sorgulayabilmesi ve dijital ortamlarda mahremiyetini koruyabilmesi de bu alanın parçası hâline gelmiş durumda.
Kitabın bir diğer önemli yönü, temsil, etik ve kültürel boyutları ihmal etmemesi. Kamu spotlarından reklamlara uzanan sağlık temsilleri, medyada sağlık algısının inşası, mahremiyet, gizlilik, bilgi güvenliği, sağlık verilerinin korunması, medya etiği, hukukî sorumluluklar, sanat ve edebiyatta sağlık temsilleri gibi başlıklar da kitapta yer buluyor.
Böylece sağlık iletişimi yalnızca bilgi aktarımı olarak değil; temsil, anlam, etik, güven ve toplumsal sorumluluk meselesi olarak ele alınıyor.
Küresel sağlık sorunları ve medya ilişkisi de kitabın dikkat çekici bölümlerinden biri. Pandemiler, kriz anlatıları, uluslararası iş birlikleri, küresel sağlık kurumları ve medya arasındaki ilişki, günümüz dünyasında sağlık bilgisinin sınır aşan niteliğini daha görünür kılıyor.
COVID-19 sürecinde de gördüğümüz gibi, sağlık krizleri yalnızca tıbbi krizler değildir. Aynı zamanda iletişim, güven, bilgi yönetimi ve toplumsal dayanıklılık krizleridir.
KİTAP NASIL HAZIRLANDI?
Kitabın akademik niteliğini güçlendirmek amacıyla her bölüm, alanında uzman en az iki hakemin değerlendirmesine gönderildi ve kör hakemlik ilkesi doğrultusunda incelendi. Yazarlarımız gerekli düzeltmeleri büyük bir titizlikle tamamladı.
Bu süreç, kitabın bilimsel değerlendirme aşamalarından geçmiş uluslararası bir akademik yayın olarak ortaya çıkmasını sağladı.
Kitabın Chat GPT desteğiyle hazırladığım kapak tasarımı da benim için ayrı bir zevkti.
Bu vesileyle teşekkür etmem gereken çok kişi var.
Öncelikle, bu kitabın hazırlanması fikrini ortaya koyan, sürecin başından itibaren çalışmamıza destek veren ve bu önemli sorumluluğu bize emanet eden Anadolu Üniversitesi Rektörümüz Sayın Prof. Dr. Yusuf Adıgüzel’e özellikle teşekkür ediyorum.
Kitabın AUPRESS’in 1 numaralı eseri olarak yayımlanması, kitabın editörü olarak benim için ve tüm yazarlarımız adına büyük bir mutluluk ve gurur kaynağıdır.
Kitaba bölümleriyle katkı sunan tüm değerli yazarlarımıza, Bilim Kurulu’nda yer alarak çalışmamıza akademik destek veren kıymetli hocalarımıza, değerlendirme sürecine katkı sunan hakemlerimize, Anadolu Üniversitesi Yayın Kurulu’na, Anadolu Üniversitesi Yayınları / AUPRESS ekibine ve kitabın yayımlanma sürecinde emeği geçen tüm çalışma arkadaşlarımıza içten teşekkür ediyorum.
YAZARLARIMIZ VE KURUMLARI
Kitaba katkı sunan yazarlarımızın ve kurumlarının adlarını da özellikle vurgulamak ve her birine ayrı ayrı teşekkür etmek isterim.
- Prof. Dr. Erkan Yüksel — Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi
- Prof. Dr. Yusuf Adıgüzel — Anadolu Üniversitesi
- Doç. Dr. Can Cemal Cingi — Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi
- Dr. Sarosh Iqbal — Forman Christian College, Faculty of Social Sciences, Department of Sociology, Pakistan
- Doç. Dr. Hakan Tüzün — Gazi Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı
- Prof. Dr. Seçil Özkan — Gazi Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı
- Arş. Gör. Fatih Şahan — Anadolu Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü
- Dr. Öğr. Gör. Fatma Nur Demir Alada — Eskişehir Teknik Üniversitesi, Porsuk Meslek Yüksekokulu
- Assoc. Prof. Dr. Norsiah Abdul Hamid — Universiti Utara Malaysia, School of Multimedia Technology and Communication, Malezya
- Prof. Dr. Sibel Onursoy — Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi
- Doç. Dr. Tufan Nayir — Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Gülhane Tıp Fakültesi
- Jacques Mucyuranyana — Mount Kenya University, Development Studies Department, Kenya
- Dr. Merve Tokatlı Doğan — İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü
- Doç. Dr. Yaşar Bildirici — Eskişehir İl Sağlık Müdürlüğü
- Dr. Öğr. Üyesi Dilek Sayık — European University of Lefke, School of Nursing, Kuzey Kıbrıs
- Dr. Dilek Baysal — Ankara Üniversitesi, Bağımlılıkla Mücadele Uygulama ve Araştırma Merkezi
- Doç. Dr. Şafak Yalçın Şahiner — Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Psikiyatri Anabilim Dalı
- Prof. Dr. Uğur Bilge — Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Aile Hekimliği Anabilim Dalı
- Dr. John Bassett — Salford Royal Hospital / Northern Care Alliance NHS Foundation Trust, Birleşik Krallık
- Dr. Karolina M. Stepien — Salford Royal Hospital / Northern Care Alliance NHS Foundation Trust, Birleşik Krallık
- Prof. Dr. Temmuz Gönç Şavran — Anadolu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi
- Dr. Deniz Gönç — Bağımsız araştırmacı
- Doç. Dr. Hatice Pars — Yüksek İhtisas Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi
- Dr. Deniz Bozkurt — King’s College London, Birleşik Krallık
- Prof. Dr. Ayşe Okanlı — İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi
- Prof. Dr. Funda Erzurum — Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi
- Dr. Olga Gershuni — Maastricht University, Faculty of Health, Hollanda
- Dr. Öğr. Üyesi Figen Çavuşoğlu — Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Prof. Dr. İlknur Aydın Avcı — Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Doç. Dr. Mirza Oruc — University of Zenica, Bosna-Hersek
- Prof. Dr. Mesude Canan Öztürk — Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi
- Prof. Dr. Asiye Uğraş Dikmen — Gazi Üniversitesi, Tıp Fakültesi
- Prof. Dr. Nesrin Çobanoğlu Yüksel — Gazi Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı
- Dr. Nazlı Şenyuva Offringa — University of Southern California, Annenberg School for Communication and Journalism, ABD
- Dr. Özge Sukut — İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa
- Dr. Cemile Hürrem Ayhan — Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi
- Prof. Dr. Hülya Bilgin — İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa
- Dr. Kevin McKenna — Dundalk Institute of Technology, İrlanda
- Doç. Dr. Hülya Şirin — Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Gülhane Tıp Fakültesi
- Dr. Öğr. Gör. Okan Aksu — Eskişehir Teknik Üniversitesi
TEŞEKKÜRLER
Bu kitap, dijital çağda doğru bilgiye ulaşmanın giderek zorlaştığı bir dönemde medya okuryazarlığı ile sağlık okuryazarlığını birlikte düşünmeye yönelik bir çağrı niteliği taşıyor.
Umarım araştırmacılar, öğrenciler, sağlık profesyonelleri, iletişim uzmanları, eğitimciler, politika yapıcılar ve bu alana ilgi duyan tüm okurlar için yararlı bir kaynak olur.
Üniversitemize, ülkemize ve bilim dünyasına hayırlı olmasını diliyorum.
Açık erişimli olarak yayınlanan kitabımızın tamamına aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz:
Prof. Dr. Erkan YÜKSEL
Yorum Gönder
Görüş, katkı ve sorularınızı paylaşabilirsiniz. Yorumlar, nezaket ve içerik bütünlüğünü korumak amacıyla onaylandıktan sonra yayımlanır.