Sayfalar

Kıskançlık: İnsan Başkasının Mutluluğuyla Neden Mutsuz Olur?

Hikâye çok eski…

Habil ve Kabil birer kurban sunuyor.

Birininki kabul ediliyor, diğerininki edilmiyor. Sonra Kabil, kardeşi Habil'i öldürüyor.

Dinî anlatılarda yeryüzündeki ilk cinayet olarak aktarılan olay bu.

Hepimizin duyduğu bu hikâye bazen “iyi insan-kötü insan” karşıtlığıyla, bazen de ilk kıskançlık örneği olarak anlatılıyor.

Ancak ben biraz da dinlemenin ötesine geçerek empati yapmayı ve bazı sorular sormayı istiyorum.

Acaba Kabil neden böyle bir kurban sundu? Kabul edilmediğinde ne hissetti? Reddedildiğini nasıl yorumladı? Kardeşler arasında daha önce neler yaşanmıştı?

Bütün bunları bilmiyoruz.

Bir başka dinî hikâyeyi de benzer sorularla sorgulamak mümkün.

Yusuf'un kardeşleri, babalarının Yusuf'u kendilerinden daha çok sevdiğini düşünüyor. Sonra ona büyük bir kötülük yapıyorlar.

Elbette yaşananları haklı çıkaramayız. 

Ama bir çocuk kendisini daha az sevilen biri olarak hissediyorsa yalnızca onun kıskançlığını mı konuşmalıyız? Anne babanın tutumlarını, o ailede neler yaşandığını da sorgulamamız gerekmez mi?

Yani demek istediğim şu: Bir davranışı anlamaya çalışmak, onu onaylamak demek değildir. Ama o davranışı anlamak için diğer etkenleri de görmezden gelemeyiz.

Hiçbir tohum tek başına yeşermez. Toprağına, suyuna, ışığına da bakmak gerekir.


EN YAKINIMIZDAKİLERİ NEDEN KISKANIRIZ?

Bu hafta Etkili İletişim Teknikleri dersimizde aktif dinleme konusuyla birlikte kıskançlığı da ele aldık.

Bir ara tahtaya biri uzun, diğeri kısa iki çizgi çizdim.

Öğrencilere sordum:

“Bu iki çizgiyi nasıl eşitleyebiliriz?”

İki yol var. Uzun olanı kısaltabiliriz ya da kısa olanı uzatabiliriz.

İnsan ilişkilerinde de benzer bir durumla karşılaşmıyor muyuz?

Bir başkasının başarısını küçülterek onunla eşitlenmeye çalışabiliriz. Ya da kendimizi geliştirerek aradaki farkı kapatmaya…

Bir de o eski cehennem kazanı hikâyesi vardır.

Anlatılır ki bazı kazanların başında zebaniye ihtiyaç duyulmazmış. Çünkü kazandan çıkmaya çalışan birini, aşağıdakiler paçasından çekip yeniden içeri düşürürmüş.

İşin acı tarafı, bazen o paçamızdan çeken elin en yakınımızdan gelmesi…

Derste bunları da konuştuk.

Kıskançlığın yalnızca tanımadığımız insanlara karşı değil, çoğu zaman en yakınlarımızla ilişkilerimizde ortaya çıktığını gördük.

Bir kardeş, diğerine yapılan maddi desteği yıllarca unutamıyor. Bir eş, diğerinin mesleğinde yükselmesini kendi yetersizliğinin işareti gibi görebiliyor. Bir arkadaşımızın ödülünü kutlarken içimizden “Ne yaptı ki?” diye geçirebiliyoruz.

Komşunun yeni otomobili, kendi otomobilimizin eksiklerini bir anda gözümüze sokabiliyor.

Akrabalar arasında çocukların okulları, meslekleri, kazançları karşılaştırılıyor. Birinin başarısı, diğerinin başarısızlığı gibi konuşulabiliyor.

Bazen anne babalar da farkında olmadan bu duyguyu büyütebiliyor: “Bak kardeşin neler başardı!”

Bir öğretmen sürekli aynı öğrencileri övebiliyor. Bir yönetici bazı çalışanlarına ayrıcalık tanıyabiliyor.

Sonra ortaya çıkan kırgınlığa “kıskançlık” adı verilebiliyor.

Oysa her rahatsızlık kıskançlık ya da haset değildir.

Gerçek bir haksızlığa itiraz etmekle başkasının sahip olduğunu çekememek aynı şey değildir.

Çocuklarımızı, öğrencilerimizi, çalışanlarımızı sürekli karşılaştırıp sonra birbirleriyle iyi geçinmelerini beklemek ne kadar doğru?

Üstelik eşit davranmak da herkese her zaman aynı şeyi vermek anlamına gelmez.

Önemli olan, insanların kendilerini değerli hissetmeleri ve adil davranıldığını görebilmeleri değil midir?

Acaba adalet duygusunun zedelendiği ortamlarda kıskançlık ve haset daha kolay gelişebilir mi?


BAŞKASININ BAŞARISI NEDEN RAHATSIZ EDER?

Sosyal psikolog Leon Festinger'in sosyal karşılaştırma yaklaşımı, kendimizi değerlendirirken başkalarına baktığımızı anlatır. Alfred Adler de insanın yetersizlik duygusuna ve üstün olma çabasına dikkat çeker.

Üstelik kendimizi çoğu zaman bize benzeyen, yakın gördüğümüz insanlarla karşılaştırıyoruz. Özellikle bizim için önemli bir konuda onların daha başarılı olması, kendi durumumuzu sorgulamamıza yol açabiliyor.

Demek ki arkadaşımızın başarısı bazen yalnızca onun başarısı olarak kalmıyor. Kendi hayatımıza tuttuğumuz bir aynaya dönüşüyor.

“Ben neden yapamadım?”

“Beni neden kimse takdir etmiyor?”

“Benden daha mı değerli?”

Öte yandan bir de kaybetme korkusuyla yaşadığımız kıskançlık var. Eşimizin, dostumuzun ya da anne babamızın ilgisini bir başkasına kaptıracağımızı düşündüğümüzde bu duyguyu yaşayabiliyoruz.

Haset ise daha çok başkasında bulunan, bizim arzuladığımız bir iyilik karşısında duyulan rahatsızlıkla ilgili.

Aslında geleneksel ahlak anlayışımızda bu ayrımları anlatan güzel ifadeler var:

Haset: “Bende yok, onda da olmasın.”

Gıpta: “Onda var, bende de olsun.”

Sehavet: “Bende var, onda da olsun.”

Cûd ve îsâr gibi kavramlar da cömertliği, paylaşmayı ve gerektiğinde başkasını kendine tercih etmeyi anlatıyor.

Bunlar insanın sırayla geçtiği bilimsel mertebeler değil. Ama nefsin olgunlaşması düşüncesiyle birlikte ele alındığında bize bir şey söylüyor.

İnsan yalnızca kendi iyiliğini düşünmekten başkalarının iyiliğini de önemsemeye doğru gelişebilir.

Aslında üzerinde durmamız gereken belki de burasıdır.

Başkalarınınkinden çok kendi sınavımız, kendi gelişimimiz, kendi olgunluğumuz…

Bir arkadaşımızın başarısını küçümsemek yerine ondan bir şeyler öğrenebilir miyiz?

Komşumuzun zenginliğini, onun hakkında kötü düşünmeden de kabul edebilir miyiz?

Bir akrabamızın davranışlarını, hemen hüküm vermek yerine anlamaya çalışabilir miyiz?

Kardeşimizin mutluluğunu kendi eksikliğimiz olarak görmekten vazgeçebilir miyiz?

Ve bütün bunları yaparken, kendi değerimizin de biraz daha fazla farkında olabilir miyiz?


MEDYANIN ROLÜ DE VAR MI?

Kıskançlık, haset ve gıpta yeni duygular değil.

Ancak içinde bulunduğumuz çağın bu duyguları adeta kamçılayan bir yanı da var.

Filmlerde sunulan hayatlar, reklamlar, sosyal medyada yapılan paylaşımlar…

Her parmak hareketimizde önümüze çıkan şahane yaşamlar, güzel evler, lüks otomobiller, başarılı insanlar, mutlu aileler…

Bunların ne kadarının gerçek, ne kadarının özenle hazırlanmış bir görüntü olduğu ayrı bir mesele.

Peki, bu görüntüler kendi hayatımızı başkalarının hayatlarıyla daha fazla karşılaştırmamıza yol açıyor mu?

Bazen ihtiyacımız olmadığı hâlde, yalnızca başkasında gördüğümüz için bir şeyi istemiyor muyuz?

Elbette başkalarının başarılarını görmek bize ilham da verebilir. Ama sürekli daha iyisine, daha fazlasına bakarken elimizdekilerin değerini gözden kaçırabiliriz.

Acaba başkalarının hayatlarına bakarken kendi hayatımızın değerini unutuyor muyuz?


SON SÖZ

Sorularla dolu bir dünya…

İşin sonunda ise dönüp dolaşıp geldiğimiz yer aynı: Olgun insan olmak.

Acaba olgun insan hiç kıskanmayan biri mi; yoksa duygularını fark edebilen, onları anlayabilen ve yönetebilen biri mi?

Sanırım olgunluk, içimizde kıskançlık doğduğunda onu fark edebilmekle başlıyor.

Örneğin “Arkadaşımın başarısı beni neden rahatsız etti?” diye kendimize sorabilmekle…

Gerekirse yaşadığımız haksızlığı dile getirmekle; ama kırgınlığımızı başkasına zarar vermenin gerekçesi yapmamakla.

Çünkü kıskançlık hissetmek başka, bu duyguyla bir başkasına zarar vermek başka.

Anlamakla, anlaşılmakla, anlaşmakla…

Bir de iğneyi kendimize batıralım.

Anne baba, öğretmen, eş ya da yönetici olarak kendi davranışlarımızla başkalarını değersiz hissettiriyor muyuz? Birini överken ötekini incitiyor muyuz? İnsanlar arasında gereksiz karşılaştırmalara yol açıyor muyuz?

Kendi kıskançlığımızı sorguladığımız kadar, başkalarında uyandırdığımız duyguları da önemseyebiliyor muyuz?

Bir insanı değerlendirirken öncesini, sonrasını ve içinde bulunduğu ortamı birlikte görebiliyor muyuz?

Derste konuştuğumuz aktif dinleme de burada önem kazanıyor. 

Karşımızdakine hemen “Kıskanıyorsun!” demek yerine, neden böyle hissettiğini anlamaya çalışabiliyor muyuz?

Galiba olgunlaşmak biraz da böyle bir şey.

Tahtaya çizdiğimiz o iki çizgiyi hatırlayalım.

Başkalarının çizgisini kısaltmaya çalışmak yerine kendi çizgimizi uzatmaya ne dersiniz?

Kardeşimizin başarısına, dostumuzun sevincine, meslektaşımızın yükselişine içtenlikle sevinebildiğimizde kendi mutluluğumuzdan bir şey kaybetmiş olmayız.

Kim bilir, belki de mutluluğumuzu biraz daha büyütmüş oluruz.

Bazı şeyler paylaşıldıkça çoğalır. İnanın, mutluluk da öyle…

Ne dersiniz?


22.11.2026  Prof. Dr. Erkan Yüksel




Yorum Gönder

Görüş, katkı ve sorularınızı paylaşabilirsiniz. Yorumlar, nezaket ve içerik bütünlüğünü korumak amacıyla onaylandıktan sonra yayımlanır.

Popüler İçerikler

© Prof. Dr. Erkan Yüksel | www.erkanyuksel.org